Thiền quán tâm

Thiền quán tâm là một dạng thiền quán hay còn gọi là thiền Minh sát. Quán là xem xét thực tướng của mọi sự vật bằng ánh sáng tuệ giác phát sinh từ tâm.

Thiền quán là tĩnh tâm tư duy, quán chiếu chân lý, là ý thức một cách rõ ràng những gì đang xảy ra trong bốn lĩnh vực thân, thọ, tâm và pháp.
Thiền quán là nhìn thật sâu, nhìn thật kỹ để kiểm nghiệm thực tại, tức thấy được đặc tính của các pháp là vô thường, vô ngã, tương tức và Niết bàn. Khác với thiền chỉ, thiền quán tâm không cần phải chọn những đề mục đặc biệt để tập trung chú tâm, mà chỉ cần nhìn, quan sát để hiểu rõ sự vật.

thien quan tam
Thiền quán tâm

Trong cuộc sống chúng ta hay có thói quen nhìn sự vật hiện tượng một cách hời hợt, không xem xét đầy đủ mọi khía cạnh trước khi phán quyết điều gì nên không thấy được chân tướng của mọi sự vật như là chúng thực sự hiện hữu, vì vậy thường bị cái vẻ bề ngoài của chúng đánh lừa. Khi thực tập thiền quán tâm, chúng ta nhìn sâu vào lòng sự vật để chứng nghiệm, hiểu sâu và hiểu đúng bản chất của sự vật là vô thường, vô ngã. Thấy rõ mọi sự vật hiện tượng đều nương tựa vào nhau mà sinh tồn; bản chất của mọi sự hiện hữu đều có luật nhân quả, mọi đổ vỡ mất mát thương đau đều có nguyên do của nó. Đây là điều học được từ ngồi thiền quán tâm.

“Hành thiền là hình thức quán sát sinh hoạt của tâm, hoạt động sự tỉnh, thực. Không kiểm soát tâm thức bằng thân, không ảnh hưởng đến cơ thể vật chất, không phải hình dung ngồi cách nào, đi, đứng như thế nào. Hành thiền là cảm nhận kinh nghiệm những cảm thọ của thân và tâm, phân biệt danh-sắc trong từng thời khắc.”

-Thiền sư Sayadaw U Tejaniya

Phật giáo dạy chúng ta thực hành thiền quán tâm bằng cách nhìn một cách sâu sắc để thấy rõ bản chất của sự vật sự việc đang diễn ra trước mắt. Khi thực tập cái nhìn như vậy, tâm ta sẽ thanh tịnh hơn, loại bỏ hết tất cả lo âu phiền muộn ra khỏi tâm, lấy lại sự cân bằng cho tâm hồn.
Căn bản của thiền quán là hiểu rõ Thân và Tâm. Nhưng hiểu rõ Tâm thực sự quan trọng hơn trong bài tập thiền quán tâm. Bởi khi thiền tập, chúng ta sử dụng Tâm để thiền, vì vậy chúng ta phải hiểu rõ Tâm. Thiền quán tâm giúp bạn hiểu rõ bản chất của Niệm, Định và Huệ. Khi hiểu rõ bản chất của Niệm, Định và Huệ, bạn có thể hiểu được được chúng là đúng hay sai, là chính hay tà thì đó mới thực sự là thiền quán tâm.

Phiền não chỉ diễn ra ở trong tâm, không phải trên thân, mỗi khi bạn có muộn phiền thì chắc chắn rằng tâm bạn cảm thấy khổ sở chứ không phải cơ thể của bạn bị đau đớn. Do đó, nếu bạn không quán tâm, bạn sẽ không nhận ra được sự hiện hữu của phiền não, và vì thế không thể hành thiền tốt đẹp được.
Nhờ có thiền quán tâm bạn hiểu rõ thái độ của mình khi hành thiền. Nếu bạn không biết mình đang hành thiền với thái độ nào, mãi mãi bạn không thể thực hành bài thiền quán tâm đúng nghĩa được.
Vậy phải làm gì khi tâm không tập trung khi hành thiền?

Lúc ngồi thiền quán tâm, đôi khi tâm của bạn trở nên trống rỗng, tức là bạn không thấy có đối tượng nào để quan sát cả. Khi gặp trường hợp này, đừng lo lắng quá, bạn hãy quan sát chính sự trống rỗng và cái tâm đang biết sự trống rỗng đó, dần dần bạn sẽ lấy lại sự cân bằng cho tâm của mình để típ tục hành thiền.